Wanneer bij de Risicoscreening de uitslag Code Oranje of Rood is, moet de opvang de Regionale Politie raadplegen. Vraag naar de Taakaccenthouder Eergerelateerd Geweld. Met de politie afspraken maken o.a. over:

• Het verder onderzoeken van de risico's.
• De veiligheidsmaatregelen die de cliënt en de opvang moeten nemen, en de taak van de politie daarbij.
• Eventueel overplaatsing en vervoer naar opvang in andere regio.
• Wel of niet een LEC-analyse aanvragen. Zo ja, wie neemt dit op zich? Zie eventueel: Lijst van Experts voor contactgegevens.

Wanneer duidelijk is dat de familie op zoek is naar cliënt maakt de opvang afspraken met de politie over o.a.:

• Extra surveillance in de buurt van de opvang.
• Contact opnemen met de familie om hen tot kalmte te manen.
• Contact opnemen met de familie door de politie om hen te waarschuwen dat zij hen in de gaten houden en oppakken bij nieuwe dreigementen of bij gebruik van geweld.
• De veiligheidsmaatregelen die de cliënt en de opvang moeten nemen, en de taak van de politie daarbij.
• Eventueel overplaatsing en vervoer naar opvang in andere regio.
• Wel of niet een LEC-analyse aanvragen.

Wanneer een cliënt minderjarig is (-18) moet de opvang contact opnemen met Bureau Jeugdzorg. Zij maken afspraken over o.a.:

• Het regelen van een Voorlopige Onder Toezicht Stelling (VOTS).
• overleg met de ouders over geheime verblijf
• bemiddeling voor eventueel contactherstel

Wanneer een vrouw haar kinderen meeneemt is zij verplicht om BJZ in te schakelen. De vader heeft in principe recht op een bezoekregeling, tenzij het voor de kinderen te gevaarlijk is. In gevallen van (uitsluitend) eergerelateerd geweld, hoeft er geen sprake te zijn van geweld tegen de kinderen. De moeder kan natuurlijk wel beducht zijn voor ontvoering.
Zie ook: Opvang van de kinderen

De opvang moet afspraken maken met Bureau Jeugdzorg over o.a.:

• Eventueel een bezoekregeling met de vader
• Bewaken van de veiligheid daarbij.
• Eventueel bemiddeling met de vader/familie voor contactherstel

Wanneer een cliënt nog zusjes in de puberleeftijd heeft die (nog) bij de ouders wonen, kunnen zij ook slachtoffer zijn (of worden) van eergerelateerd geweld. Na de vlucht van hun zus zijn de ouders naar hen misschien veel strenger. Ze mogen waarschijnlijk geen contact hebben met hun zus. De conflicten kunnen toenemen. Misschien worden ze (meer) thuisgehouden, geslagen of uitgehuwelijkt.

Een 'afgesloten' zaak kan in een later stadium weer actueel worden, bijv. als een jonger zusje wordt uitgehuwelijkt.

Het is verstandig om de zorg hierover te delen met andere instanties. Indien mogelijk bij voorkeur diegene die al contact hebben met het gezin, of met de zusjes.

Met Regiopolitie en BJZ afspraken maken over o.a.:

• risicotaxatie op geweld tegen de zussen (bijv. informatie via huisarts of school inwinnen)
• via school (Zorg Advies Team) informatie geven over hulpmogelijkheden
• eventueel extra toezicht, surveillance door de wijkagent
• overleg en bemiddeling met de ouders door BJZ en/of politie
• eventueel een OTS aanvragen als er geweld is of dreigt tegen de zusjes
• elkaar over en weer informeren over de ontwikkelingen

Wanneer een vrouw of meisje de wens uit om het contact te herstellen met haar familie, of haar ouders, zet de opvang een bemiddelingstraject in. Zij schakelt hierbij de altijd politie in met het oog op de veiligheid. De opvangvoorziening bemiddelt soms zelf (met de politie) tussen cliënt en familie.
Soms neemt BJZ, een expert of andere gezagspersoon dit op zich. Wie de bemiddeling op zich neemt hangt af van de beschikbare deskundigheid. Ook de situatie (hoe dreigend?) bepaalt dit mede.
Zie voor meer informatie: Bemiddeling in de Handreiking Begeleiding.

De betrokkenen maken afspraken over o.a.:

• wie het contact met de familie legt
• wie de gesprekken met de familie voert en voert met cliënt (meest logisch: de opvang)
• de uiteindelijke bemiddelingsgesprekken
• de veiligheidsmaatregelen

Bijv. bij Post Traumatische Stress Syndroom (PTSS) of een psychiatrische aandoening is overleg met de GGZ nodig. Wanneer er sprake is van een verstandelijke beperking met MEE. Het overleg betreft o.a.:

• mogelijkheden voor consult en advies voor de opvangmedewerkers
• mogelijkheden voor persoonlijke begeleiding van cliënt

Rond de nazorg en monitoring dient de opvang afspraken te maken, met cliënt zelf, en met andere instellingen. Ongeacht of cliënt onverwacht, zonder overleg met de begeleiding, of volgens afspraak vertrekt, en ongeacht of cliënt terug naar huis gaat of zelfstandig gaat wonen. Afspraken over o.a.:

• Met de politie over veiligheid, eventueel over Aware.
• Met BJZ over begeleiding van minderjarige (en eventueel haar ouders bij de opvoeding).
• Met AMW over psychosociale begeleiding.
• Met specialistische begeleiding via GGZ of MEE.

Soms is samenwerking met andere instellingen al noodzakelijk voordat een cliënt naar de opvang komt. De opvang heeft (nog) geen plek, of de vrouw of het meisje wil, kan of durft zelf nog niet naar de opvang. Of het probleem kan beter ambulant worden aangepakt. Uiteraard adviseer je cliënt bij haar aanmelding over veiligheidsmaatregelen die ze zelf kan treffen (zie: Vluchtplan in Handreiking Begeleiding en raadpleeg werkboek). Als je de situatie als risicovol inschat maak je afspraken met o.a.:

• de politie over het bewaken van de veiligheid, bijv. als cliënt belt de melding direct serieus nemen, extra ogen en oren open via de wijkagent;
• Regionale Steunpunt Huiselijk Geweld om alert te zijn op signalen en meldingen uit het betreffende gezin;
• Indien er al een hulpverleningsinstantie bij het gezin betrokken is, deze vragen om te signalen van conflicten en gebruik geweld, te melden bij SHG of politie. Of indien deze hulpverlener voldoende deskundig is, om dit bespreekbaar te maken (in overleg met politie). Ook om de vrouw of het meisje te helpen als zij moet vluchten.
• Als de huisarts bekend is, ook deze vragen om alert te zijn op signalen en eventueel geweld te melden bij het AMK, SHG of politie.

Vaak bestaat er in de regio al een Ketenoverleg Huiselijk Geweld. Hierin zijn altijd hulpverlenings- en justitiële instellingen bij betrokken. Deelnemers zijn uitvoerende werkers, soms aangevuld met beleidsmedewerkers. Een Ketenoverleg Eergerelateerd Geweld (KEG) kan hier bij aansluiten.
Meestal gaat het immers om dezelfde organisaties. Het kan ook handig zijn: bij een nieuwe aanmelding is in het begin niet altijd duidelijk of er alleen huiselijk geweld speelt, of dat het (ook) om eergerelateerd geweld gaat. In veel gevallen lopen huiselijk en eergerelateerd geweld door elkaar. In de eerste fasen van de aanpak van een casus kunnen de Ketens samen optrekken, bij:

Vroegsignalering en Analyse/Dossiervorming en Kwalificatie/Weging .

Daarna kunnen de twee Ketens eventueel onafhankelijk van elkaar verder werken:

Van Toewijzen casusregie naar Uitvoering Hulp tot Evaluatie.

In gevallen waarin geen sprake is van huiselijk geweld, maar er meteen duidelijk sprake is van eergerelateerd geweld, doorloop je dezelfde stappen. De instelling waar de melding binnenkomt moet direct contact zoeken met de Ketenpartners. De politie moet altijd betrokken zijn.

Bij eergerelateerd geweld dienen de Ketenpartners rekening te houden met andere factoren als bij huiselijk geweld, bijv.:

• dat men zeer voorzichtig moet optreden en met informatie moet omgaan, omdat het probleem niet in de gemeenschap van cliënt bekend mag worden
• indien dit wel gebeurt, dat het conflict en daarmee het geweld kan escaleren
• dat er meerdere plegers en handlangers kunnen zijn
• dat met het oppakken van een (potentiële) pleger, het gevaar nog niet geweken is
• dat er veel familieleden haar zullen zoeken
• dat er bemiddeling met de familie moet worden ingezet om het mogelijke eerverlies te herstellen en de schade te beperken
• dat een zaak vaak lang kan duren, soms ineens weer kan oplaaien

Het Ketenoverleg staat onder leiding van een "ketenregisseur" (vaak het Steunpunt Huiselijk Geweld, of de GGD). Dit is de voorzitter.

Op casusniveau coördineert de hulpinstelling die het meest bij de cliënt is betrokken (bijv. de opvang) de hulp. Deze "casemanager" bewaakt of iedere ketenpartner de afspraken nakomt, en of men niet langs elkaar werkt.

In het Keten/Casusoverleg bespreken de deelnemers de casussen, de situatie en mogelijkheden en hoe de onderlinge taakverdeling en de strategie zal zijn. Of er ook meer vakinhoudelijke kwesties aan bod komen, zal afhangen van de beschikbare tijd:

• nieuwe aanmeldingen of lopende zaken.
• welke informatie met elkaar gedeeld kan/moet worden? (ivm. geheimhouding)
• wat wil de cliënt? hoe schat zij de situatie in? wat zijn haar mogelijkheden? welke hulpbronnen heeft zij in haar omgeving?
• het doel van de hulpverlening? welke aanpak en strategie?
• welke instelling wat gaat doen voor de cliënt, de kinderen en/of haar echtgenoot/familie?
• aanhouding/vervolging van de pleger(s)
• wie de regie/coördinatie (de "casemanager") doet van een bepaalde casus
• hoe de samenwerking eruit moet zien: frequentie van overleg, elkaar direct informeren bij onverwachte ontwikkelingen;
• gedurende de looptijd van de casus informeert men elkaar over de ontwikkelingen in het Ketenoverleg, zo nodig bilateraal ook tussendoor;
• eventueel worden plannen dan weer aangepast
• e.d.

Een voorbeeld:

Een Afghaans-Nederlands meisje meldt zich aan bij de Vrouwenopvang vanwege dreigementen van vader met uithuwelijking. Ze heeft een Nederlands vriendje en haar ouders accepteren dit niet. Het blijkt dat Bureau Jeugdzorg al bemoeienis had met het gezin wegens opvoedingsconflicten. De opvang brengt deze casus in het Ketenoverleg. Met de politie en Bureau Jeugdzorg en het schoolmaatschappelijk werk van haar opleiding worden daar de volgende afspraken gemaakt:

• BJZ is de casemanager; het meisje krijgt onderdak en begeleiding in de opvang zolang als nodig is; en de politie en BJZ zullen samen met de ouders praten over een mogelijke oplossing; het schoolmaatschappelijk werk houdt op school in de gaten hoe het met haar leerprestaties gaat en of ze op school niet bedreigd wordt door familie. Mocht dat zo zijn schakelt de school meteen de politie in.
• Het casusoverleg komt iedere 2 weken samen om elkaar te informeren over hoe het gaat met het meisje, hoe het overleg met de ouders verloopt, e.d. Zijn er andere zussen? Hoe is het met hun veiligheid?
• Op een gegeven moment besluit het Ketenoverleg de aanpak bij te stellen, uiteraard na overleg met het meisje. De situatie is onveiliger Geworden, het meisje kan voorlopig beter niet naar buiten.
• Als de situatie nog onveiliger wordt, zal het casusoverleg eerder bij elkaar komen en misschien andere maatregelen treffen.

Naast het Ketenoverleg, zijn er nog andere vormen van samenwerking en afstemming mogelijk. De niveaus van werken en de doelen verschillen:

• Bilaterale contacten: doel is om snel te kunnen overleggen en te handelen rond een bepaalde zaak tussen twee instellingen. Bijvoorbeeld na de Risicoscreening neemt de opvang contact op met de politie, omdat de uitkomst code Rood is. Er is gevaar dat de familie gaat zoeken. De politie moet extra surveilleren.
• Casuïstiekoverleg: is bedoeld voor werkers die zich samen vakinhoudelijk verder willen bekwamen. Hierin:
  • brengen deelnemers eigen vraagstukken in die men samen exploreert
  • bevragen en ondersteunen deelnemers elkaar op professionele interventies
  • komen vakinhoudelijke kwesties aan bod (bijv. hoe interpreteer je de rode vlaggen en de uitslag van de screening?)
  • reflecteren op de problematiek van eergerelateerd geweld: bijv. wat betekent dit voor je werk? Voor preventie, opname en nazorg?
• Stuurgroep: heeft als doel om op beleidsniveau niet-vrijblijvende afspraken tussen de ketenorganisaties te maken en in een protocol of convenant vast te leggen. Dit zijn afspraken over afstemming en samenwerking bij de aanpak van casussen van eergerelateerd geweld. Deelname is niet vrijblijvend. Iedere organisatie heeft een "resultaatsverplichting": men is gebonden om een bepaald aanbod te leveren. Komt een instelling dit niet na, dan spreekt de voorzitter deze daarop aan. Deze verplichting is belangrijk om samenwerking echt tot stand te brengen. In het protocol of convenant wordt o.a. vastgelegd:
  • Wie heeft welk aanbod? Wanneer schakelt men elkaar in? Bereikbaarheid? Hoe vaak overleg? De rol, taken en bevoegdheden van de voorzitter, de ketenregisseur. Idem van de leden.
  • Hoe te bepalen wanneer wat moet gebeuren in een casus? Wie heeft wanneer het casemanagement over een casus? Eventueel ook afspraken over deskundigheidsbevordering.
  • In de Stuurgroep nemen beleidsmedewerkers en managers deel.

De overleggroepen kunnen naast elkaar bestaan. De voorzitters van het Keten/Casusoverleg en het Casuïstiekoverleg dienen wel te overleggen en af te stemmen met de voorzitter van de Stuurgroep. Dan kunnen zij knelpunten en hiaten die hierin naar voren komen, doorgeven aan het Handreiking Samenwerken voor de Veiligheid van (potentiële) slachtoffers van eergerelateerd geweld; M. de Boer, 2008.beleid/management. De Stuurgroep kan deze daarna aanpakken.

Het is belangrijk dat tussen de betrokken instellingen afspraken zijn vastgelegd, waar je als werker op terug kunt vallen. Dat niet bij elke casus een overleg moet worden georganiseerd maar dat er een standaard is ontwikkeld: hoe vaak er ketenoverleg plaatsvindt, hoe de zaken worden besproken; en hoe de taak- en rolverdeling is.

• Je spreekt van een samenwerkingsconvenant als er vooral afspraken zijn vastgelegd over WANNEER en WIE wat doet bij een casus.
• Je spreekt van een samenwerkingsprotocol als er veel afspraken zijn vastgelegd over HOE je een casus (samen) aanpakt.

Zie: Handreiking Samenwerkingsafspraken EG

Bij zaken waar eergeweld speelt moeten zo weinig mogelijk mensen op de hoogte zijn, met oog op beperken van bekendheid van de problemen in de gemeenschap van de cliënt. De kans op chantage van medewerkers door familie, of op (per ongeluk) lekken van informatie moet zo klein mogelijk zijn.

Spreek als opvangvoorziening af wie van de medewerkers de vaste vertegenwoordigers zijn in het Ketenoverleg of de Stuurgroep, en wie de reserves zijn. Deel deze taken over meerdere medewerkers om de kans op overbelasting te verkleinen.

Deze vertegenwoordigers dienen goede informatie te hebben over de procedures rond geheimhouding en hoe zij de casussen in het overleg adequaat kunnen bespreken.

• Veel vrouwen en meisjes blijven lang in een ondermijnende en gewelddadige situatie. Ze zijn bang voor de consequenties als ze hulp inschakelen, bijv. voor represailles van de familie. Ook kennen zij vaak de hulpmogelijkheden van de vrouwenopvang niet. Of ze hebben daarover zoveel negatieve (voor)oordelen, dat ze niet durven te bellen.
• De omgeving, buren, vrienden, school, huisarts, etc. pikken de signalen van problemen niet op. Ze durven niet te vragen of er iets aan de hand is. Of ze laten zich afschepen met een 'niks aan de hand!'-antwoord.

Bij eergerelateerde casussen heb je meestal te maken met langlopende zaken. Veel zaken die dus regelmatig terug moeten komen op de agenda van het Ketenoverleg. Deze lange doorlooptijd drukt op het overleg, want ondertussen dienen zich nieuwe zaken aan. De caseload neemt toe. De druk en stress is vaak voelbaar. Het gevaar bestaat dat dan niet de vraag van de cliënt, maar de agenda van de instellingen de duur van het onderzoek of de behandeling bepaalt.

• Wanneer een collega-instelling niet het belang ziet van samenwerking rond eergerelateerd geweld, kunnen daar verschillende redenen voor zijn. Hulpverleners herkennen en erkennen bijvoorbeeld niet dat eergerelateerd geweld voorkomt, men ziet de ernst en het gevaar niet. Of ontkent het management de verantwoordelijkheid voor een gezamenlijke aanpak. Misschien geeft een instelling aan geen tijd te hebben voor overleg en samenwerking.

• De deskundigheid binnen veel Bureaus Jeugdzorg over eergerelateerd geweld is beperkt. BJZ neemt soms beslissingen die gevaar kunnen opleveren voor een cliënt. Zo geeft BJZ normaal gesproken na 2 weken de verblijfplaats door van een minderjarige aan de ouders, ondanks dringend advies van de opvang om dat niet te doen.
• Ook bij de zorg na verblijf in de opvang leidt de ondeskundigheid van BJZ wel eens tot verkeerde beslissingen.
• Een voogd, of anders een casemanager, bij BJZ heeft de regie over de hulpverlening. Soms duurt het lang voordat de opvang weet wie bij BJZ verantwoordelijk is voor een meisje. De snelheid waarmee zaken geregeld worden lijkt teveel afhankelijk van individuele werkers, niet van beleid.
• BJZ heeft te maken met allerlei wet- en regelgeving. Voor de vrouwenopvang is niet altijd duidelijk waaruit de gang van zaken en dilemma's voortkomen. Komt dit voort uit specifiek beleid van het betreffende BJZ, of uit de houding van de betreffende voogd?

• Als een minderjarige naar de opvang vlucht moet BJZ zo snel mogelijk een Voorlopige Onder Toezicht Stelling, (V)OTS, uitspreken, zodat het gezag over het meisje is geregeld. Soms duurt het echter weken voordat dit geregeld is, sommige BJZ vragen geen (V)OTS aan. Er is dan niemand die als wettelijk vertegenwoordiger kan optreden. Dat kan lastig zijn, bijvoorbeeld bij het aanvragen van studiefinanciering. En een meisje is vrij om zelf te bepalen wat ze doet, ook al is dat (op termijn) tegen haar eigen bestwil. Een minderjarige overziet niet alle consequenties van een bepaalde keuze, maar als opvang sta je dan met lege handen.
• Een VOTS is niet altijd nodig. Wanneer ouders toestemming geven tot verblijf van hun minderjarige dochter, en daarmee ook instemmen dat zij het adres van die verblijfplaats niet kennen, is geen VOTS nodig. De verantwoordelijkheid blijft dan echter bij de ouders liggen. Is de verblijfplaats bekend geworden bij de familie, dan moet het meisje voor haar veiligheid naar een andere opvang.
• Ook al ligt er een VOTS, de ouders blijven verantwoordelijk voor een aantal zaken, bijv. ondertekenen officiële formulieren en voor het schoolgeld, zak- en kleedgeld. Als zij weigeren dit te betalen, kan BJZ hen hierop aanspreken, meer niet.

Na de periode van opvang is er zorg nodig voor de cliënt van andere ketenpartners. Soms neemt een ketenpartner echter geen (voldoende) verantwoordelijkheid voor de bescherming en hulpverlening aan slachtoffers van eergerelateerd geweld. De vrouwenopvang kan zich verantwoordelijk blijven voelen voor deze cliëntn, waardoor zij taken op zich neemt die feitelijk niet tot haar verantwoordelijkheid behoren. De caseload van de opvang wordt op die manier te groot.