Als eerste moet de veiligheid van de vrouw of het meisje en haar eventuele kinderen geregeld worden. Dit blijft een voortdurend aandachtspunt, zowel voor de opvangvoorziening en voor de cliënt zelf.
De opvanginstelling en cliënt zelf moeten een aantal veiligheidsmaatregelen nemen. Wees je er bewust van dat er verschillen (kunnen) zijn met de risico’s die slachtoffers van huiselijk geweld lopen. Een hele familie kan een zoektocht uitvoeren en daarbij soms ook hun netwerk inschakelen.

De veiligheid van de vrouw of het meisje en haar eventuele kinderen is het eerste dat geregeld moet worden. Het blijft een voortdurend aandachtspunt, voor de opvangvoorziening en voor de cliënt zelf.
De opvanginstelling en cliënt zelf moeten een aantal veiligheidsmaatregelen nemen. Wees er daarbij van bewust dat er verschillen (kunnen) zijn met de risico’s die slachtoffers van huiselijk geweld lopen. Zo kan een zoektocht worden uitgevoerd door een hele familie, die daarbij soms ook hun netwerk daarbij nog inschakelt. Zie: Verschillen risico’s huiselijk geweld

Veiligheidsmaatregelen

De opvang kan de volgende maatregelen nemen om de veiligheid te vergroten:
Om te beginnen bij voorkeur een opvang buiten de eigen woonplaats of regio regelen!
Daarnaast:

• Risico inventarisatie
• Stappen naar de cliënt
• Stappen naar de familie
• Stappen naar derden
• Verschillen risico’s huiselijk geweld

Risico inventarisatie

1. Voer bij binnenkomst en daarna met regelmaat de risicoscreening op gevaar van het Verwey-Jonker Instituut uit.Doe dit bij voorkeur elke maand, of eerder als daar aanleiding toe is vanwege nieuwe informatie, dreiging, en dergelijke. Ook na een tussentijdse verwijzing vanuit een andere vrouwenopvangvoorziening.
2. Bij binnenkomst en daarna met regelmaat de risicoscreening op gevaar van het Verwey-Jonker Instituut uitvoeren (of de eventuele eigen screeningslijst). Bij voorkeur elke maand, of eerder wanneer daar aanleiding toe is door nieuwe informatie, dreiging, e.d. Ook na tussentijdse verwijzing vanuit een andere vrouwenopvangvoorziening.
   Zie: Risicoscreening
3. De politie en/of (interne of externe) expert raadplegen
   Zie: Lijst van experts.
4. Bij (vermoeden van) ernstige dreiging: het LEC EG vragen om een risico analyse.
   Zie: Analyse LEC EG

Stappen naar de cliënt

Bij voorkeur dus opvang buiten de eigen woonplaats of regio.

1. Op basis van de Risicoscreening en/of de LEC-analyse met de cliënt een Veiligheidsplan opstellen. Dit plan bevat de afspraken over:
   • alle maatregelen om te voorkomen dat de veiligheid van haar en haar kinderen in gevaar komen
   • alle maatregelen om te voorkomen dat door haar situatie en haar handelen, de veiligheid van de medebewoonsters, medewerkers en het opvanghuis risico loopt.
   • de verantwoordelijkheid van de cliënt voor haar eigen veiligheid en die van haar kinderen
   Zie: Veiligheidsplan (raadpleeg werkboek)
2. Daarnaast afspraken vastleggen over veiligheidsmaatregelen die de opvang neemt.
3. Haar erop wijzen dat 100% veiligheid door de opvang nooit is te garanderen.
4. Cliënt wijzen op risicovol gedrag en de mogelijke gevaarlijke gevolgen daarvan.
5. Cliënt voortdurend wijzen op de eigen verantwoordelijkheid voor de veiligheid.
6. Probeer zoveel mogelijk netwerkgegevens van haar school, werkgever, huisarts, e.d. te verkrijgen van cliënt. Cliënten, zeker minderjarigen raken soms "zoek". Via hun school kan er mogelijk weer contact gelegd worden, of in ieder geval meer informatie ingewonnen worden over haar "verdwijning". Uiteraard moeten het betrouwbare contacten zijn en cliënt moet ermee instemmen dat de opvang eventueel met hen contact opneemt.
7. Kinderen erop wijzen dat ze mogelijk gevonden kunnen worden als ze internetten/chatten via internetcafé’s, in de opvang of op school.
8. Kinderen ook instructies geven i.v.m. de veiligheid, dus ook zij geen telefoonabonnementen, alleen prepaid bellen, een nieuwe simkaart, etc.

Stappen naar de familie

1. Om de familie gerust te stellen over haar verblijf, en eventuele zoek- en wraakacties te voorkomen of beter in te schatten, kan de opvang of de politie contact leggen met familie of echtgenoot. Alleen na instemming van cliënt en in nauw overleg en samenwerking met haar
   Zie: Familie informeren?
2. Bemiddelen tussen cliënt en haar familie over het probleem kan vaak (escalatie van) geweld voorkomen. Ook alleen na instemming van cliënt
   Zie: Bemiddeling

Stappen naar derden

• Neem fysieke maatregelen als veilige sloten en deuren, camerabewaking, extra verlichting, et cetera.
• Houd het verblijf voor derden absoluut geheim.
• Controleer bezoekers.
• Wees alert op eventuele aanmeldingen van cliënt die als ‘spion’ fungeren.
• Informeer de politie over mogelijk dreigende situaties, eventueel extra surveillance vragen.
  Zie ook: Handreiking Samenwerkingsafspraken bij EG.
  Eventueel: AWARE.
• Goede samenwerking en afspraken met de politie zijn van essentieel belang.
• Contact met wijkagenten kan ook veel informatie opleveren over de situatie en de reacties van de familie. Elke politieregio heeft een aandachtsfunctionaris eergerelateerd geweld. Deze kan als contactpersoon fungeren.
• Zorg bij officiële instanties als gemeente, banken, verzekeringen pleiten voor absolute geheimhouding. Helaas is dit nooit te garanderen.
• Meldt kinderen in sommige gevallen op school niet aan onder de eigen naam, maar bijvoorbeeld als illegaal. De school geeft namelijk informatie door aan de IB-groep en deze gegevens zijn mogelijk te achterhalen (op basis van naam of burgerservicenummer).
• Laat op school geen foto’s maken van de kinderen.
• Bij het inschakelen van een tolk: Check eerst bij cliënt of zij deze tolk kent. Zo ja, zoek dan een andere tolk.
• Regel een andere veilige opvang in een andere regio zodra de verblijfplaats bekend is. Of zodra er sprake is van toegenomen dreiging vanuit familie. Regel eventueel een safehouse.

1. Fysieke maatregelen als veilige sloten en deuren, camerabewaking, extra verlichting, ...
2. Verblijf voor derden absoluut geheim houden
3. Controle bezoekers
4. Alert zijn op eventuele aanmeldingen van cliënt die als ‘spion’ fungeren
5. De politie informeren over mogelijk dreigende situatie, eventueel extra surveillance vragen
   Zie ook: Samenwerkingsprotocol met politie en OM
   Eventueel: AWARE.
6. Goede samenwerking en afspraken daarover met de politie van essentieel belang, ook contact met wijkagenten kan veel informatie opleveren over de situatie en de reacties van de familie. Elke politieregio heeft nu een aandachtsfunctionaris Eergerelateerd Geweld, die als contactpersoon kan fungeren.
7. Bij officiële instanties als gemeente, banken, verzekeringen pleiten voor absolute geheimhouding. Helaas is dit nooit te garanderen.
8. Kinderen in sommige gevallen niet onder de eigen naam aanmelden bij school, maar bijvoorbeeld als illegaal. De school geeft namelijk informatie door aan de IB-groep en deze gegevens zijn mogelijk te achterhalen (o.b.v. naam of burgerservicenummer).
9. Op school geen foto’s laten maken van de kinderen.
10. Bij het inschakelen van een tolk: eerst bij cliënt checken of zij deze tolk kent. In dat geval een andere tolk zoeken.
11. Bij bekend worden verblijfplaats en toegenomen dreiging vanuit familie, een andere veilige opvang regelen in andere regio. Eventueel een safehouse regelen

Verschillen risico’s huiselijk geweld (pdf)

Er zijn enkele verschillen in risico’s op gevaar te onderscheiden tussen eergerelateerd geweld en huiselijk geweld:

• Vrouwen en meisjes die op de vlucht zijn voor eergeweld, doen dit voor meer dan één persoon, vaak voor een hele familie.
• Als ze getrouwd is vlucht ze soms voor twee families, namelijk haar schoonfamilie en haar eigen familie.
• Soms zijn ook anderen uit haar gemeenschap op zoek naar haar.Deze grote kring van speurders maakt haar situatie extra hachelijk. Ze kan zich buiten de opvang niet vrij bewegen.
• Daarbij zet de familie verschillende, soms vergaande methoden in. Denk hierbij aan ‘spionnen’ in de opvang, foto’s van haar (en/of de kinderen) via internet, winkels of koffiehuizen verspreiden, familie en vrienden die bij politie of gemeente werken inschakelen voor adresgegevens, of het opvragen van informatie via bank, gemeente, zorgverzekeraar, en dergelijke.
• Naarmate de vrouw langer weg is neemt de druk op de familie om de eer te herstellen vaak toe. De dreiging kan dan toenemen. Uiteindelijk kan de familie besluiten haar te vermoorden.
• De familie kan op den duur de zoektocht staken, maar de dreiging kan blijven. Bijvoorbeeld omdat de eer nog niet is hersteld. Een zaak kan dus ineens weer tot leven komen en dan zal het gevaar toenemen.
• Je weet nooit wanneer het gevaar echt geweken is. De potentiële dader is misschien opgepakt, maar een ander familielid kan zijn taak overnemen.
• Het is de vraag in hoeverre en hoe lang je een vrouw of meisje uit bescherming kunt ’opsluiten’?
• Vrouwen en meisjes op de vlucht voor eergeweld vluchten voor meer dan één persoon, vaak voor een hele familie.
• Als ze getrouwd is vlucht ze bovendien soms voor twee families: haar schoonfamilie en haar eigen familie.
• Soms zoeken ook anderen uit haar gemeenschap. Deze grote kring van speurders maakt haar situatie extra hachelijk. Ze kan zich niet vrij bewegen buiten de opvang.
• Daarbij zet de familie verschillende, soms vergaande methoden in, bijv.: ‘spionnen’ in de opvang, foto’s van haar (en/of de kinderen) op internet of in winkels en koffiehuizen, familie en vrienden die werken bij politie of gemeente inschakelen voor adresgegevens, of het opvragen informatie via bank, gemeente, zorgverzekeraar, e.d.
• Naarmate de vrouw langer weg is neemt de druk op de familie vaak toe om de eer te herstellen. De dreiging kan daardoor toenemen. Uiteindelijk kan de familie besluiten haar te vermoorden.
• De familie kan op den duur de zoektocht staken, maar de dreiging kan blijven. Bijvoorbeeld omdat de eer nog niet is hersteld. Ineens kan een zaak weer tot leven komen en het gevaar toenemen.
• Je weet nooit wanneer het gevaar echt geweken is. De potentiële dader is misschien opgepakt, maar een ander familielid kan zijn taak overnemen.
• De vraag is: In hoeverre en hoe lang kun je een vrouw of meisje uit bescherming "opsluiten"?

Er bestaat meer kans op bedreiging en zoekacties van de vader en de familie wanneer een gehuwde vrouw de kinderen heeft meegenomen. Wees extra alert op veiligheid! Informeer BJZ over de nieuwe situatie van de kinderen. BJZ adviseert vervolgens over een bezoekregeling. Kinderen in de schoolgaande leeftijd moeten naar school. De opvang regelt voor de kinderen pedagogische of psychologische begeleiding en recreatieve activiteiten. De situatie van meegekomen kinderen vraagt specifieke aandacht van de begeleiders.

Reactie van de vader

Wanneer een gehuwde vrouw haar kinderen heeft meegenomen, is het belangrijk dat de vader weet dat zijn kinderen veilig zijn. En als het een meisje betreft, is het belangrijk te weten dat haar eerbaarheid in de opvang niet in het geding zal komen. Het is in deze situatie belangrijk om contact met de vader te houden.Zijn eventuele drang om te zoeken kan dan kleiner worden. Zie ook: Familie informeren?

De vader, die mede het ouderlijk gezag heeft, eist zeer waarschijnlijk de kinderen terug. In familieculturen behoren de kinderen aan de vader en zijn familie. Zeker wanneer een moeder de (oudste) zoon, de stamhouder, meeneemt kan zij extra risico lopen op achtervolging, bedreiging en geweld.
Een autochtone Nederlandse vrouw die getrouwd is met een man met een migrantenachtergrond waarin de familie- eer voorop staat, is van huis uit niet bekend met zijn normen en opvattingen. Zij kan nogal eens overvallen worden door de beperkte rechten die zij als moeder en echtgenote in familieculturen heeft. De druk om de kinderen af te staan kan naar een Nederlandse vrouw extra hard zijn, vooral omdat de vader niet wil dat zijn kinderen in een volkomen Nederlandse omgeving opgroeien.

Begeleiding voor de kinderen

De angst van de moeder en de voortdurende dreiging van geweld en ontvoering hebben invloed op de kinderen. Kinderen kunnen vaak niet meedoen aan activiteiten buiten de opvang met het oog op gevaar voor ontvoering door de vader (of een ander familielid).
Kinderen hebben er moeite mee dat zij, met het oog op veiligheid, geen contact meer mogen hebben met hun vader, opa’s en oma’s en verdere familie. Er wordt veel gevraagd van kinderen in verband met geheimhouding. Heb aandacht voor hun loyaliteitsconflicten. Samenwerking met BJZ is belangrijk, liefst in een zo vroeg mogelijk stadium, ook omdat er op den duur toch vaak een bezoekregeling moet worden afgesproken. Hoe kan de veiligheid dan gewaarborgd zijn? Stel bijvoorbeeld een ‘ouderplan’ op voor na de scheiding. Zodra er sprake is van een eventuele terugkeer naar de echtgenoot, moet er een ’zorgmelding’ bij het AMK plaatsvinden.

Rol van jongetjes en meisjes

De meeste kinderen die met hun moeder naar de opvang meekomen zijn nog jong. Soms krijgen de jongetjes al heel jong een aantal ‘mannelijke taken’ te doen. Ze moeten bijvoorbeeld hun zus beschermen en controleren. Soms hebben zij het thuis meer voor het zeggen dan hun moeder. Veel jongens krijgen geen grenzen gesteld in wat zij kunnen en mogen. Moeders zijn soms door hun echtgenoot of schoonfamilie afgekraakt in het bijzijn van hun kinderen. Zo leren jongens dat ze zichzelf ‘verlagen’ als ze naar hun moeder luisteren. De loyaliteit naar de vader is vaak sterk ontwikkeld. Het gevolg is dat de moeder gezagsproblemen heeft en dat zij in de opvang haar zoontje niet ‘de baas’ is. De situatie thuis heeft ook impact op de dochters die hiervan getuige zijn. Zij zijn soms opstandig, ook naar hun moeder. Zeker vanaf de puberteit.

In overleg met cliënt besluiten of je als opvangvoorziening haar ouders of echtgenoot informeert over haar verblijf op een geheime locatie.

Mogelijke beslissingen:

• Nee, (op dit moment) geen informatie geven.
• Ja, de opvang neemt contact op.
• Ja, de politie neemt contact op of, bij minderjarigen, eventueel informeert BJZ de ouders.

Ga daarna naar: Contactherstel?

Bij minderjarige cliënten neemt de opvang, BJZ of de politie vaak al vrij snel contact op met de ouders. Zij melden dat hun dochter veilig is, dat men niet hoeft te zoeken of zich zorgen te maken (ouders zijn vaak ongerust over een mogelijke eerschending en over haar veiligheid). Ze is niet met een jongen meegegaan en er worden ook regels aan haar gesteld. Wanneer een vrouw haar kinderen heeft meegenomen is het verstandig de vader te informeren dat zijn kinderen veilig zijn.
Het is verstandig dit niet een eenmalig contact te laten zijn, maar het contact in stand te houden, zodat men van elkaar op de hoogte is wat de wensen zijn.

Het in een vroeg stadium informeren van de ouders of echtgenoot kan een aantal voordelen opleveren. Wanneer zij horen over de veilige verblijfplaats van hun dochter of echtgenote, kan dit hen rustiger maken. Misschien leidt dit ertoe dat zij hun eventuele zoekactie staken.
Hun reactie kan ook informatie geven over hoe de familie denkt over hun dochter of echtgenote, en over het conflict of haar ‘misstap’. Wellicht krijgt de opvang op deze manier ook een indruk van hun eventuele zoekacties en plannen. (zie: Vaststellen: Reactie ouders/echtgenoot).

Neem voldoende tijd om met cliënt alles te overwegen voordat ze besluit of ze het contact met de familie wil herstellen of (voorlopig) niet. Niet over één nacht ijs gaan. De Checklist Contactherstel kan hierbij behulpzaam zijn. De mening van een cliënt kan later weer wijzigen. Loop dan opnieuw de checklist langs met haar.

Veel autochtone Nederlandse vrouwen die getrouwd zijn met een man uit een familiecultuur willen het contact niet herstellen. Vaak wil de vader niet dat zijn kinderen een westerse opvoeding krijgen. Er zijn veel risico’s op het ontvoeren van de kinderen, op bedreiging van de familie van de vrouw. Dit vraagt extra attentie van de opvang.

Wil cliënt het contact met de familie of echtgenoot (op korte of langere termijn) herstellen?

Uitkomsten:

• Ja. Inventariseer dan eerst met cliënt de risico’s en mogelijkheden via de vragen op:
  • Checklist Contactherstel
• Nee, (of nu nog niet) Ga verder met:
  • Begeleiding bij inzicht en verwerking EG en:
  • Vaardigheden leren

Checklist Contactherstel

In de eerste weken van de opvang kan de cliënt tot rust komen en nadenken over haar situatie. Vroeger of later komt de vraag "Wil ik het contact met de familie herstellen? Zo ja, kan dat? Is dat veilig?".
Het is van groot belang om met cliënt samen alle risico’s en kansen van contactherstel onder de loep te nemen. Neem hiervoor de tijd. Haar wensen en behoeften kunnen per dag steeds wisselen. Dit is afhankelijk van haar gemoedsstemming, maar ook van de eventuele toename of afname van de dreiging. Stel daarom de vraag regelmatig opnieuw: Wil je contact met je familie? Daarna samen de te nemen stappen goed doorspreken op mogelijke consequenties.

Een gehuwde vrouw heeft met twee families te maken: haar eigen en haar schoonfamilie. Als haar eigen familie achter haar vlucht en wens tot echtscheiding staat, kan ze het contact met hen behouden. Dan kan ze wellicht bij haar verwanten intrekken. Als haar familie haar beslissing tot scheiden als een eerschending opvat, wordt contactherstel veel moeilijker.
Is haar echtgenoot een bloedverwant, dan is haar situatie extra gecompliceerd. Ze behoren tot dezelfde familie, ze kan haar schoonfamilie niet ‘los’ laten.

Risico’s en mogelijkheden contactherstel vaststellen:

1. Risico’s op geweld van echtgenoot en /of familie
2. Perspectieven cliënt in voortzetting leven met familie
3. Perspectieven cliënt in leven zonder familie
4. Reacties familie/echtgenoot

a. Risico’s op geweld van echtgenoot en/of familie

De uitkomsten van de Risicoscreening en het overleg hierover met de politie zijn leidraad. Bij uitkomst code Oranje en zeker bij code Rood vraagt de opvang het LEC EG om een risico analyse en advies. Dit advies is bindend voor de verdere stappen richting de familie.
De situatie kan echter veranderen. Voer dan opnieuw een risicoscreening uit. Raadpleeg de politie, eventueel het LEC EG, voordat je stappen zet. Je kunt ook een speciaal getrainde medewerker van de vrouwenopvang of een externe expert een analyse en advies laten maken.

Uitkomst van o.a. de Risicoscreening en eventuele LEC-analyse:

1. Contactherstel via bemiddeling lijkt (op dit moment) mogelijk.
2. Contactherstel is te risicovol (op dit moment).
3. Contactherstel is niet mogelijk, want lijkt (ook op langere termijn) te gevaarlijk.

Ga naar: b. Perspectieven van cliënt op voortzetting leven in de familie

b. Perspectieven van cliënt op voortzetting leven in de familie

Bij het overwegen van de mogelijkheden voor contactherstel kun je de volgende vragen met cliënt doornemen:

• In hoeverre zal de familie je dwingen om in te stemmen met hun wensen of eisen (bijv. met een gearrangeerd huwelijk)?
• In hoeverre kun je thuis voor jezelf ruimte claimen voor je eigen wensen en behoeften (bijv. de school afmaken)?
• Hoever ben je bereid om mee te gaan in hun eisen? Wat is voor jou nog acceptabel en wat is de grens?
• In hoeverre zal de familie je (nog meer) inperken in je bewegingsvrijheid? Bestaat er een mogelijkheid om een eventuele volgende keer weer te vluchten? En om dan de kinderen (weer) mee te nemen?
• Heb je iemand in je familie of gemeenschap bij wie je terechtkan? Die je steunt? (In stilte misschien) achter je staat?
• Kan deze persoon of personen een goed woordje voor je doen? Voor je bemiddelen bij je ouders of familie?

Uitkomst:

1. Er zijn perspectieven op een niet-gewelddadig of onderdrukkend bestaan thuis na contactherstel en terugkeer.
2. Cliënt wil en kan alleen contactherstel als de familie aan bepaalde voorwaarden voldoet.
3. Cliënt is bereid om bij terugkeer aan bepaalde wensen of eisen van de familie in te willigen.
4. Cliënt is niet bereid om aan de eisen en wensen van de familie te voldoen en wil niet terug.

Ga naar: c. Perspectieven van cliënt in een leven zonder haar familie?

c. Perspectieven van cliënt in een leven zonder haar familie?

Cliënt weegt ook mee wat haar perspectieven zijn in een leven buiten haar familie én haar gemeenschap. Wanneer ze zich bijv. door de familie laat verstoten (‘sociaal dood’ verklaren). Hoewel vooraf moeilijk is te voorzien hoe een dergelijke beslissing voor het sociale en psychische welbevinden van een vrouw op termijn uitpakt. Ervaring leert dat ‘verstoting’ een hele zware maatregel is voor een vrouw.

De volgende punten en vragen kun je met haar langslopen:

• Wat is je leeftijd? Ben je minderjarig, maar toch volwassen in houding en gedrag? Of voel je je nog onvolwassen, onzelfstandig?
  Kun je zonder bescherming van de familie leven?
• Kun je zelfstandig wonen? Of heb je een partner bij/met wie je wil en kan wonen?
• Ben je erg beschermd opgegroeid en nauwelijks buiten de familie of gemeenschap geweest?
• Had je contacten, vriendschappen buiten de familie of gemeenschap, met autochtone Nederlanders? Kun je die weer opzoeken? Kun je steun van hen verwachten?
• Ben je in staat om een sociaal netwerk – met steun en begeleiding – op te bouwen?
• Heb je (perspectief op) een (goede) opleiding en/of een baan, financiële onafhankelijkheid?
• Kun je de druk van familie en gemeenschap om terug te keren weerstaan?
• Hoe veilig kun je (met de kinderen) leven? Is het gevaar geweken? Blijft de familie zoeken?
• Kun je leven in een situatie van onveiligheid?
• Kun je psychisch verder met je leven, als de familie je heeft verstoten?

Bij een gehuwde vrouw spelen ook de volgende vragen:

• Hoe is de positie van gescheiden vrouwen in de culturele gemeenschap?
• Stemt jouw eigen familie in met een echtscheiding? Kan en wil je terug naar jouw eigen familie?
• Woont je eigen familie hier of in het herkomstland? Wil je daarheen of in NL blijven?
• Indien zij autochtone Nederlandse is spelen deze vragen niet of minder.
• Zal jouw (ex-) echtgenoot of zijn familie de kinderen opeisen, ontvoeren…? Of is hij bereid tot een bezoekregeling?
• Is een eventuele bezoekregeling voldoende veilig voor jou en de kinderen? Bestaat er gevaar voor ontvoering van de kinderen?
• Heb je een nieuwe partner met wie je wilt wonen? Hoe staat de ex-echtgenoot hier tegenover, mede met oog op de kinderen?

Uitkomst:

1. Contactherstel en terugkeer naar ouders/familie het meest wenselijk.
2. Cliënt wil wel contactherstel, maar niet meer bij (schoon)ouders of echtgenoot wonen.
3. Cliënt is in staat om zelfstandig, ook zonder contact met de familie te leven.
4. Cliënt heeft kinderen en kan daarom het contact met echtgenoot en familie niet verbreken.

Ga naar: d. Reactie ouders/echtgenoot

d. Reactie ouders/echtgenoot

Als na de opname de opvang (of de politie of BJZ) contact heeft opgenomen met haar ouders, of met haar echtgenoot, kan hun reactie een indicatie geven over kansen op contactherstel (zie Familie informeren?).

Pas na meerdere contacten vallen uit de reacties voorzichtige conclusies uit te trekken. Ze reageren bijvoorbeeld overwegend:

• Rustig, bezorgd, geschrokken, en zeggen bereid te zijn tot overleg.
• Kwaad, dreigend, en ze eisen dat ze direct terug moet komen.
• Onderdanig, koel, terughoudend, ...

Je kunt met cliënt overleggen hoe zij en jij de reacties interpreteren: gaan ze haar zoeken, willen ze haar geweld aan doen? Of zijn ze juist erg bezorgd en willen ze graag praten over hoe het probleem opgelost kan worden? Lijkt het veilig om contact te hebben of (voorlopig) absoluut niet?

Uitkomst:

1. Contactherstel lijkt (op dit moment) mogelijk.
2. Contactherstel lijkt (op dit moment) onmogelijk, het gevaar is te groot.
3. Onduidelijk (geen uitgesproken reactie).

Ga naar : Koers bepalen

Op basis de uitkomsten van de vragen bij de Checklist Contactherstel trek je met cliënt de (voorlopige) conclusies. Deze bepalen mede de doelen van de begeleiding en de verdere stappen:

1. Cliënt wenst contactherstel, dit lijkt (op dit moment) mogelijk.
   Ga verder naar:
   • 6 - Contactherstel met familie.
2. Cliënt wenst contactherstel, dat lijkt (op dit moment) niet mogelijk vanwege de onveiligheid.
   Ga verder naar:
   • 8 - Begeleiding bij inzicht en verwerking EG en:
   • 9 - Vaardigheden leren
3. Cliënt heeft (op dit moment) geen wens voor contactherstel.
   Ga verder naar :
   • 7 - Begeleiding naar leven buiten de familie

Wanneer uit de Checklist Contactherstel blijkt dat het veilig herstellen van het contact met de familie tot de mogelijkheden behoort, onderstaande stappen volgen. Contactherstel met de familie moet zeer zorgvuldig gebeuren met het oog op plotselinge veranderingen in de veiligheidssituatie. Voordat de vrouw of het meisje per telefoon of in persoonlijke ontmoeting contact heeft met de familie, moeten de nodige stappen zijn gezet.

Stappen voor contactherstel:

• Betrek direct de politie en andere ketenpartners erbij, indien nodig en mogelijk.
• Stel ieders rol en taak vast. Wie is casemanager?
• Vraag advies aan de politie en/of LEC EG.
• Onderzoek met hen en cliënt de mogelijkheden voor bemiddeling.
  Zie: Bemiddeling
• Spreek af wie als ‘bemiddelaar’ naar de familie optreedt. Deze rol kan ook een familielid of gezagspersoon uit de gemeenschap op zich nemen. Let wel: Dit kan risico’s opleveren!
• Organiseer als bemiddelaar een eerste gesprek, mogelijk meerdere, met de familie. Doe dit bij voorkeur eerst zonder de aanwezigheid van cliënt, maar wel met informatie over haar wensen en behoeften.
• Bereid cliënt goed voor. Oefen eventueel samen, het/de gesprek(ken) met familie.
• Zorg dat dit gesprek/ deze gesprekken plaatsvinden in aanwezigheid van de bemiddelaar. Laat haar nooit alleen naar de familie gaan. De politie of de hulpverlener gaat samen met haar en blijft aanwezig.
• Zolang er geen overeenstemming is met de familie, blijft cliënt voor haar veiligheid in de opvang.
• Blijf alert, ook na terugkeer naar de familie.
• Politie, BJZ en/of ASHG blijven een oogje in het zeil houden.

Methoden:

1. Systeemgesprekken met de ouders/echtgenoot/familie: Begeleide Terugkeer.
2. Bemiddelingsgesprekken. Zie: Bemiddeling
3. Eigen Kracht Conferentie: zie www.eigen-kracht.nl
4. Monitoring (door de opvang of een ketenpartner)
5. Ambulante begeleiding van cliënt
6. Nazorgovereenkomst
7. Veiligheidsplan (raadpleeg werkboek)
8. Vluchtplan (raadpleeg werkboek)

Wanneer uit de Checklist Contactherstel blijkt dat het veilig herstellen van het contact met de familie niet de wens is van de cliënt, of dat dit te gevaarlijk is, dan zal zij zich moeten richten op een leven zonder haar familie.

Voor vrouwen en meisjes die in een groepscultuur zijn geboren en getogen is het een grote stap om zonder familie verder te leven. Zeker wanneer zij buiten haar familie geen of nauwelijks contacten hebben, is het moeilijk om een eigen leven en een nieuw sociaal netwerk op te bouwen.
Zie: Familiecultuur en Geen netwerk.

Soms verstoot de familie haar, soms is het haar eigen ‘keuze’ om verstoten te worden. Wanneer ze is verstoten kan ze in principe zonder voortdurende dreiging met geweld leven. Volgens haar eigen ideeën en wensen en met bijvoorbeeld de man van haar eigen keuze. Met een verstoting verklaart de familie haar ‘sociaal dood’. Zij is dan geen dochter of zuster meer. Ze moet ver uit de buurt van de familie wonen en werken. Doet ze dit niet en gaat ze bijvoorbeeld winkelen in de stad waar haar familie woont, dan kunnen zij haar opnieuw bedreigen.

Als een vrouw door de familie verstoten wil worden, moet deze daarmee instemmen. Daarvoor is overleg of bemiddeling met hen nodig. Als de familie niet akkoord gaat en er geen andere ‘oplossing’ is, kan dit betekenen dat een vrouw op de vlucht moet blijven voor geweld. Soms voor de rest van haar leven. Voor de vrouwenopvang betekent dit dat deze voor heel lange tijd opvang en begeleiding moet kunnen bieden. Wanneer de dreiging niet afneemt of wanneer een familie zeer gewelddadig is, moet een vrouw soms vluchten naar het buitenland. In samenwerking met opvangvoorzieningen in het buitenland zal dan onderdak en begeleiding geregeld moeten worden.

Hulpvormen

1. Overleg met familie, eventueel over verstoting,
   Zie: Bemiddeling
2. Begeleiding bij leven in voortdurend gevaar:
   Zie: Veiligheidsplan (raadpleeg werkboek)
   Zie: Vluchtplan (raadpleeg werkboek)
   Zie: AWARE
3. Begeleiding bij leven na verstoting doorfamilie
4. Helpen bij opbouwen steunend sociaal netwerk
5. Helpen bij toegang vinden tot hulpbronnen
6. Begeleiding naar opleiding of (vrijwilligers)werk
7. Huisvesting regelen
8. Inzet ketenpartners regelen bij nazorg.
   Zie: Handreiking Nazorg
   Handreiking Ketensamenwerking
9. Eventueel regelen stelselmatige beveiliging en bescherming (politie, OM)
   Zie: Handreiking Samenwerking voor de Veiligheid

Er is vaak veel verdriet bij cliënten. Hier moet veel ruimte voor zijn door hen veel te laten praten en hun emoties te laten uiten.

Wanneer cliënten inzicht krijgen in hun situatie, zich bewust worden van hun situatie en hun kansen en mogelijkheden, kan dit haar sterker maken, ‘empoweren’. De volgende vragen bijvoorbeeld kunnen hierbij helpen:

• Hoe zit mijn familie in elkaar? En het netwerk daaromheen?
• Hoe is mijn positie daarbinnen?
• Wat zijn mijn mogelijkheden en beperkingen?
• Hoe werkt normen en waarden over eer, maagdelijkheid, kuisheid, vrouwenrollen, e.d. door in de familieverhoudingen? Hoe bepalen ze al of niet mijn leven?
• Wat wil ik dit zo behouden en wat wil ik anders?

Door – letterlijk en figuurlijk, enige afstand te nemen van de thuissituatie, kan zij wellicht opnieuw keuzen maken.

Binnen de vrouwenopvang is enige goede ervaring opgedaan met een paar methoden om cliënten die slachtoffer zijn van eergeweld, inzicht te laten verkrijgen in hun eigen situatie.

• Psycho-educatie
• Familieschema
• Mind mapping

Hoe je hiermee met een cliënt aan de slag gaat hangt uiteraard af van haar persoonlijke behoeften en mogelijkheden. Soms zijn vrouwen geestelijk erg beschadigd door de (jarenlange) geweldservaringen. Het hangt ook af van haar vertrouwen in de opvangvoorziening, in hoeverre ze open durft te zijn naar de begeleiding. Hoe veilig voelt ze zich? In hoeverre kijkt haar familie nog mee over haar schouder? Mag ze de ‘vuile was’ buiten hangen?

Het leren van een aantal vaardigheden zijn in de begeleiding van slachtoffers van eergeweld van groot belang. Ook als zij teruggaan naar de familie.

1. Weerbaarheidstraining (empowermenttraining op maat)
2. Netwerk opbouwen
3. Opleiding: e-learning voor leerplichtige minderjarigen
4. Werk (zoeken)

Het voert voor deze Handreiking te ver om hiervan beschrijvingen te geven. Om ideeën op te doen over hoe je bepaalde vaardigheden kunt leren aan cliënten, kun je de Voortgangsrapportages van de pilots "Veilige opvang voor meiden en vrouwen met eergerelateerd geweld" raadplegen. Deze zijn in te zien via de websites www.fierfryslan.nl, www.debocht.nl en www.opvang.nl.

Voordat een cliënt de opvang verlaat moet een aantal zaken voor haar veiligheid zijn geregeld. De dreiging van eergeweld kan namelijk afgenomen of weg (lijken te) zijn, maar kan ineens in alle hevigheid weer oplaaien.

Zie:

• Handreiking Ketensamenwerking
• Handreiking Samenwerkingsafspraken bij EG (doc)
• Vluchtplan (raadpleeg werkboek)

Zie voor een uitgebreidere omschrijving de Handreiking Nazorg.